İran’da 28 Aralık’ta, çarşı esnafının Tahran’da ülkenin para birimi riyalin döviz piyasasında rekor değer kaybı üzerine kepenk kapatarak başlattığı protestoların bütün ülkeye yayılarak İslamcı rejime yönelik bir isyana dönüşmesinin 20. gününde halk hareketi eşitsiz bir gelişme göstererek sürüyor.
20. gün, yeni sokak çatışması havadisleri, iletişim yasaklarının sertleşmesi ve protestocuların öldürülmesine ilişkin haberlerle başladı. İran içlerinden gelen haberlere göre, birçok yerde gece geç saatlerde çatışmalar yaşanırken insan hakları grupları ve uluslararası kuruluşlar, ülke genelinde süren karartmanın birçok bölgeden gelen ihlal haberlerinin bağımsız kaynaklardan doğrulanmasını engellediğini söyledi.
Tahran’dan gelen haberlere göre, Gorgan Caddesi bölgesi ve Tehranpars dahil kentin doğusunda çatışmalar yaşandı. Ayrıca İran’ın kuzeybatısındaki Hoy’dan kent halkı ve güvenlik güçleri arasında çatışmaların sürdüğü haberleri geldi.
20. günde ayrıca internet ve telefon erişimi kısıtlamaları sürdü. Associated Press, baskılar sürerken internet erişimi ve uluslararası aramaların kesildiğini ve toplumun büyük bölümünü dış dünyadan tecrit ettiğini duyurdu.
Protestolar hem yavaşlıyor hem alevleniyor
İran ve medyası, uluslararası gözlemciler ve insan hakları kuruluşlarına göre, genel olarak ülke çapında „kitlesel gündüz mitinglerinde“ duraksama ve direnişin görünürlüğünde azalma olurken özellikle kimi taşra illeri ve Kürt bölgelerinde zaman zaman protestoların alevlendiği ve güvenlik güçlerinin varlığının daha da yoğunlaştığı haber veriliyor.
Direnişin yoğunlaştığı yerler: Kürdistan ve taşra
Kürt siyasal kimliğinin güçlü olduğu ve protesto ve grevlerin kesintisizce ve zaman zaman yoğunlaşarak sürdüğü yerler şunlar:
▶ Kirmanşah (batı İran): Protestoların en yoğun olduğu Kürt yerleşimlerinin başında geliyor. Bu kentte göstericiler ile güvenlik güçleri arasında çatışmalar devam ediyor.
▶ İlam (batı İran, Kürt ve Lur nüfusun birlikte yaşadığı bölge): Protestolar sert önlemlerle eziliyor, ölüm ve yaralanma haberleri geliyor.
▶ Loristan: Kuhdeşt’teki protestolarda en az bir göstericinin öldüğü doğrulandı.
▶ Sanandaj (Kürdistan eyaleti): 8–9 Ocak’ta grev ve protestoların yeniden alevlendiği merkez.
Bu iller dışında Fersan, Lordegan, İslamabad-e Garb gibi kentlerden de protesto haberleri geliyor.
Birçok büyük yayın organı, 8-9 Ocak’taki baskı ve internetin neredeyse tamamen kesilmesi ardından, birçok büyük şehir merkezinde sokaklara dökülenlerin azaldığını yazdı.
Protestolar, riskin son derece büyümesi, tutuklamalar, gerçek mermilerle saldırı gibi kıyıcı önlemler nedeniyle gündüzden geceye kayıyor. Açık alanlarda daha az toplanılırken geceleyin daha çok vur-kaçlar, mahalle aralarında eylemler ve grev/dayanışma açıklamaları gerçekleştiriliyor.
Ölüm ve yaralanmalar
Son haberler arasında 50 bin ölümden sözedilmesine karşın bu sayı ve dayandığı söylenen gelişmeler teyit edilemiyor.
Bununla birlikte önde gelen yayın organları ve insan hakları gruplarınca bildirilen teyit edilmiş/derlenmiş ölüm tahminleri, binlerle ifade ediliyor.
Wall Street Journal’ın geçtiği bir habere göre, ölüm sayıları kabaca yaklaşık 2 bin 600 ile 12 bin arasında.
İran İnsan Hakları (IHRNGO), 18. güne kadar en az 3 bin 428 kişinin öldürüldüğünü bildirmişti.
Toplumsal ruh hali
Gözlemci ve habercilere göre, gösteriler meydan okuyucu karakterini koruyor ancak, korku yas ve gidişata ayak uydurmalarla bir arada cereyan ediyor.
Görgü tanıkları ve araştırma raporları, aşırı şiddet, ailelerin sindirilmesi, yasın bastırılması ve “itiraf”a zorlanma gibi durumların genellikle açık kitlesel katılımı azaltırken, öfkeyi de kabarttığını ortaya koyuyor.
Aydınların tavrı
Kültürel simge şahsiyetler rejimin sürdürülemezliği vve akıl dışılığını vurgulyor. Sinemacı Cafer Penahi, açıkça sistemin kontrolü elinden kaçırdığı görüşünde ancak muhalefetin birliği ve geçiş politikalarının önemi konusunda uyarıyor.
Öğretmen sendikaları ve işçi topluluklarının protestoları kamusal alanda desteklemesi, örgütlenmeleri parçalı ve tehlike altında olsa bile entelektüeller ve meslek sahiplerinin mücadeleyi terketmediğini gösteriyor.
Liderlik
Kamuoyu önünde kendisini kanıtlayan belirgin, tek bir liderlik henüz görünmüyor. Baskılar ve internet iletişiminin kesilmesi merkezi liderliği hem güçleştiriyor hem de tehlikeye sokuyor.
Sürgündeki siyasi iddia sahipleri, özellikle devrik Şahın oğlu Rıza Pehlevi, yol haritaları ortaya atarak ve ayrı baş çekerek kendilerini konumlandırmaya çalışıyor. Ancak dışsallığı ve denenmişliği liderlik iddiasını tartışmalı kılıyor.
Merkezi olmayan ağlar, yerel “mahalle” koordinasyonları, grevlere destekler, örgütlü yapılar halinde değil, belirip dağılan hareketler olarak seyrediyor.
(AEK)